Gallo-Romeinse tempel in Elst

Op de VINEX-locatie Elst-Westeraam (gemeente Overbetuwe) ontdekten amateurarcheologen in de zomer van 2002 funderingen van stenen muren van - zoals later bleek -een tempel uit de Romeinse tijd. Het gebied werd bouwrijp gemaakt voor een nieuwe wijk. Overal lagen hopen grond die door bulldozers en graafmachines waren opgeworpen. De gemeente en de Grond Exploitatie Maatschappij (GEM) Westeraam Beheer bv. stonden voor een probleem. Hoe nu verder?

Noodopgraving
Binnen zeer korte tijd viel het besluit om het grootste deel van de vindplaats op te graven. Met financiële steun van de GEM Westeraam, de Provincie Gelderland en het Ministerie van OcenW is de opgraving uitgevoerd door het Bureau Archeologie van de Gemeente Nijmegen met personele ondersteuning door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. In oktober is het onderzoek afgesloten nadat het deel dat niet werd bedreigd door nieuwbouw met zand was afgedekt.

Stenen tempel met houten voorgangers
Kort na het begin van de opgraving werd duidelijke dat de natuurstenen funderingsresten behoorden tot een zogenaamde Gallo-Romeinse omgangstempel. De term Gallo-Romeins betekent in dit geval dat de tempel in een Romeinse stijl en met Romeinse technieken is gebouwd, maar met Gallische elementen. Het centrale deel, de cella, waar de beelden van een of meerdere goden stonden, stak als een toren uit boven een overdekte zuilengang, de ‘omgang’. Het geheel stond op een verhoging met aan de voorzijde een trap.

Terwijl de funderingssleuven van deze tempel werden vrijgelegd, kwamen de funderingssporen van twee houten voorgangers tevoorschijn. De datering van het oudste heiligdom kon door middel van jaarringenonderzoek (dendrochronologie) van een eikenhouten paal worden vastgesteld tussen 36 en 41 na Chr. met een marge van 6 jaar ouder of jonger. De tweede houten tempel is enkele decennia later gebouwd, waarna rond 100 dan de stenen tempel verrees.

Tempelhof
Een Romeinse tempel is niet te vergelijken met de moderne christelijke kerken, want het gebouw zelf werd beschouwd als de woning van de vereerde godheid en mocht alleen door de priesters worden betreden. De godsdienstplechtigheden die in aanwezigheid van de gelovigen werden uitgevoerd, vonden voor de tempel plaats op het tempelhof (temenos). Het terrein, omgeven door een muur of een houten palissade (zoals in Elst-Westeraam het geval is geweest), was de ontmoetingsplaats van mensen en goden.

Opmerkelijk is dat verschillende kuilen en haardplaatsen met verkoold en verbrand materiaal op het tempelhof zijn aangetroffen. Dit zijn de stille getuigen van de bereiding van rituele maaltijden en de restanten van offers.

Nog een tempel in Elst
In heel Noord-west Europa dat ooit deel heeft uitgemaakt van het Romeinse rijk zijn Gallo-Romeinse tempels teruggevonden. Het wonderlijke is dat de grootste (30,9 x 23,1 m) op een afstand van 560 m van de nieuw ontdekte tempel lag, namelijk onder de Sint Maartenskerk in het centrum van Elst. Deze tempel werd opgegraven tijdens de restauratie van de kerk vlak na de oorlog.

Door een opmerkelijke samenloop van omstandigheden startten de archeologen van de Vrije Universiteit Amsterdam gelijktijdig een onderzoek in de omgeving van de kerk in Elst om de nog aanwezige sporen van het tempelhof in kaart te brengen.

[Dit artikel verscheen eerder op de website van de gemeente Nijmegen]